STRONA GŁÓWNA
KALENDARIUM
POCZET
DYNASTIE
PREZYDENCI
GODŁA
STOLICE
WOLNE MIASTA
AUTONOMIE






Wolne Miasto Gdańsk (1807-1813)

Po przegranych bitwach przez armię pruską z wojskami napoleońskimi (pod Jeną i Auerstedt), Fryderyk Wilhelm III podjął ostatnią próbę powstrzymania Napoleona, przygotowując nieliczne, pozostałe w rękach pruskich twierdze do obrony. Dotyczyło to również Gdańska. 7 marca 1807 roku wojska napoleońskie podeszły pod Gdańsk i rozpoczęły oblężenie miasta. Po zaciętych walkach 24 maja 1807 roku dowództwo pruskie podpisało akt kapitulacji. W trzy dni później Francuzi wkroczyli do miasta.

W lipcu 1807 roku cesarstwo Francji podpisało dwa traktaty (tzw. pokój w Tylży):- z cesarstwem Rosji i Królestwem Prus. 7 lipca 1807 roku, w pierwszym traktacie zawartym między Napoleonem a carem Aleksandrem I, m.in. znalazło się postanowienie o uznaniu przez Rosję Wolnego Miasta Gdańska a także o przystąpieniu do blokady kontynentalnej skierowanej przeciwko Wielkiej Brytanii. W drugim traktacie podpisanym 9 lipca 1807 przez Napoleon Bonaparte i Królestwo Prus, m.in. znalazło się postanowienie o utworzeniu Wolnego Miasta Gdańska pod protektoratem Królestwa Saksonii i Królestwa Prus (w praktyce jednak pod protektoratem Francji). 21 lipca 1807 roku proklamowano Wolne Miasto Gdańsk (fr. Ville libre de Dantzig).

Miasto po oblężeniu nie było w dobrej kondycji, czemu nie sprzyjała również wprowadzona przez Napoleona blokada kontynentalna. Świadczyć o tym może liczba statków w porcie: w 1805 roku do portu gdańskiego zawinęły 1194 statki, a już w roku 1812 tylko 34.
Po klęsce Francuzów w kampanii moskiewskiej (zima 1812), następuje odwrót wojsk, a pod Gdańsk dociera armia rosyjska, która na początku 1813 roku rozpoczyna trwające prawie rok, oblężenie miasta.

Po klęsce wojsk francuskich w wielkiej Bitwie Narodów pod Lipskiem, rozegranej w dniach 16-19 października 1813 roku w oblężonym mieście upada nadzieja odsieczy. 1 stycznia 1814 roku ostatnie oddziały obrońców Gdańska opuszczają twierdzę. Rosjanie zajmują miasto. 9 czerwca 1815 roku Kongres Wiedeński określił nowe granice Gdańska, które ponownie powróciło pod panowanie Prus - Wolne Miasto przestało istnieć.











Wolne Miasto Gdańsk (1920-1939)

Od 1814 roku do 1918, Gdańsk pozostawał w rękach pruskich. W tym okresie (ponad 100 lat), miasto poddane było zprusaczeniu a liczba mieszkańców pochodzenia polskiego nie przekraczała 10%. Po I Wojnie Światowej na mapie Europy zaszły ogromne zmiany. M.in. powstało państwo polskie i uchwałą z 28 czerwca 1919 roku Traktatu Wersalskiego (oficjalnie 15 listopada 1920 roku), powołano Wolne Miasto Gdańsk. Autonomiczne miasto-państwo z własną konstytucją, hymnem, walutą (Gdański Gulden), parlamentem (Volkstag), będącym organem ustawodawczym, oraz Senatem, reprezentującym władzę wykonawczą. Obowiązującym językiem urzędowym, był niemiecki. Na mocy ustaleń traktatu, kończącego I Wojnę Światową, w 100 art. określono granice Wolnego Miasta, a w 105 art. obywatelstwo jego mieszkańców. W roku 1922 uchwalono konstytucję Wolnego Miasta Gdańska, tym samym straciła moc obowiązywania Konstytucja Rzeszy Niemieckiej z 11 sierpnia 1919 roku. Kompetencje władz gdańskich były jednak w wielu dziedzinach ograniczone na rzecz Ligi Narodów (reprezentantem na terenie miasta był Wysoki Komisarz) i Polski, którą reprezentował Komisarz Generalny Rzeczypospolitej Polskiej. 9 listopada 1920 roku została podpisana konwencja polsko-niemiecka (zwana Konwencją Paryską). Wg jej ustaleń, Polska odpowiadała w Wolnym Mieście za:- sprawy zagraniczne, kontrolę podpisywanych umów międzynarodowych, ochronę interesów obywateli i rejestr statków pływających pod gdańską banderą. Terytorium Wolnego Miasta zostało przyłączone do polskiego obszaru celnego, w którym Polska miała prawo do bezpośredniego eksportu i importu towarów przez port gdański, posiadania własnej służby pocztowej, telefonicznej i telegraficznej. W praktyce polskie uprawnienia były bojkotowane przez władze Wolnego Miasta, które m.in. sprzeciwiały się osiedlaniu Polaków na terenie miasta, utrudniały zakładanie polskich przedsiębiorstw i towarzystw handlowych oraz zatrudnienie i nabywanie nieruchomości. Dla Polaków senat Wolnego Miasta utworzył specjalne, niskodotowane szkoły mniejszościowe o bardzo niskim poziomie nauczania. W odpowiedzi na restrykcje Polacy utworzyli własne szkolnictwo, powołując 26 listopada 1921 roku Macierz Szkolną w Wolnym Mieście Gdańsku. 31 października 1925 roku znaczną część Westerplatte, decyzją z dnia 14 marca 1924 roku podjętą przez Radę Ligi Narodów przekazano w bezterminowe i bezpłatne użytkowanie Państwu Polskiemu, na Wojskową Składnicę Tranzytową, którą 18 stycznia 1926 roku obsadziła polska załoga wartownicza.


Gdańsk 1929
W roku 1930 senat miasta, powołując się na orzecznictwo Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej w Hadze, odebrał Polsce prawo do stacjonowania okrętów wojennych w porcie gdańskim - łamiąc w ten sposób postanowienia Konwencji Paryskiej. W konsekwencji, 14 czerwca 1932 roku, doszło do konfrontacji stron. Do portu Wolnego Miasta zawinął niszczyciel Marynarki Wojennej RP, ORP Wicher z zamiarem powitania trzech brytyjskich niszczycieli, wymuszając prawa port d'attache dla II Rzeczypospolitej. Postanowieniem Marszałek Józefa Piłsudskiego w razie obrazy polskiej bandery przez władze Wolnego Miasta, ORP Wicher, miał ostrzelać urzędy gdańskie. Do konfrontacji nie doszło i 15 czerwca niszczyciel powitał w porcie okręty brytyjskie. W roku 1933 powstał Związek Polaków w Wolnym Mieście Gdańsku. W latach 1925-1939, Wolne Miasto Gdańsk i Pomorze były celem dążeń rewizjonistycznych Republiki Weimarskiej, a następnie Trzeciej Rzeszy. Najważniejszą rolę odegrała w tym Organizacja Zagraniczna NSDAP. W roku 1930 do Gdańska przybywa oddelegowany przez Hitlera, szef partii narodowosocjalistycznej Albert Forster, który praktycznie rządzi miastem. W 1933 roku gdańska NSDAP liczyła blisko 12 000 członków i w wyborach do Volkstagu zdobyła 38 mandatów, stając się najsilniejszą partią w Wolnym Mieście. Zaczęto ograniczać gwarantowane Polsce przez Ligę Narodów uprawnienia, nasilając jednocześnie antypolskie prowokacje. Od 1938 roku władzę w Gdańsku przejmuje NSDAP, która otwarcie organizuje i szkoli hitlerowskie bojówki paramilitarne. 1 września 1939 roku, atakiem na Wojskową Składnicę Tranzytową, na Westerplatte i Pocztę Polską w Gdańsku, hitlerowskie Niemcy dokonały agresji na Polskę. Wolne Miasto Gdańsk zostało włączone do III Rzeszy i przeszło pod administrację prowincji Gdańsk-Prusy Zachodnie. Po wojnie, dekretem z 30 marca 1945 roku, tereny Wolnego Miasta Gdańska zostały przyłączone do województwa gdańskiego, a ustawą z dnia 11 stycznia 1949 roku włączono je wraz z ziemiami poniemieckimi do nowego administracyjnego obszaru Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, do czego przesłankami były postanowienia konferencji poczdamskiej z 2 sierpnia 1945 roku. Przyłączenie do Polski tzw. ziem poniemieckich (leżących przed 1939 rokiem na terenie Niemiec), ostatecznie zostało uznane przez Niemcy na konferencji 2 plus 4 w dniu 14 listopada 1990 roku. Nie może to dotyczyć obszaru Wolnego Miasta Gdańska z 1920 roku, które nie należało do Niemiec a w okresie 1939-1945 zostało przyłączone bezprawnie.









Wolne Miasto Kraków
Rzeczpospolita Krakowska - 1815-1846


W 1815 roku na kongresie wiedeńskim w toku pertraktacji między trzema mocarstwami rozbiorowymi, car Aleksander I zaproponował m.in. przekształcenie Krakowa z okolicami w wolne miasto. Po długich negocjacjach 18 października 1815 roku ogłoszono powstanie nowego, wolnego i neutralnego państwa - Rzeczpospolitej Krakowskiej - bez prawa prowadzenia własnej polityki zagranicznej i pod opieką Rosji, Austrii oraz Prus. Mocarstwa zagwarantowały wieczyste poszanowanie neutralności państwa w zamian za co Kraków zobowiązał się do wydawania uciekinierów i szpiegów zbiegłych na jego terytorium ze wszystkich trzech zaborów.

Do 1828 roku Kraków - republika konstytucyjna oparta na Kodeksie Napoleona i własnej konstytucji - cieszył się umiarkowaną autonomią. Władzę wykonawczą sprawował dwunastoosobowy Senat w skład którego wchodzili przedstawiciele Izby Reprezentantów, Uniwersytetu Jagiellońskiego i państw opiekuńczych. Jednakże wszystkie działania i decyzje mogły być wetowane przez przedstawicieli państw opiekuńczych.

Pierwszym prezesem Senatu Wolnego Miasta (dzięki staraniom ks. A. J. Czartoryskiego), został Stanisław Wodzicki, szlachcic, były prefekt departamentu krakowskiego, związany z konserwatywnymi ziemianami i arystokracją. Środowisko dominujące w Senacie, które w walce z ruchami demokratycznymi nie wahało się współpracować z dworami państw opiekuńczych. Opozycją dla konserwatystów było stronnictwo liberałów popierane przez mieszczan i środowisko uniwersyteckie z rektorem Uniwersytetu Jagiellońskiego Walentym Litwińskim na czele. Liberałowie mający silną pozycję w Izbie Reprezentantów, dążyli do zwiększenia suwerenności Rzeczpospolitej Krakowskiej i w tej kwestii krytykowali konserwatystów za niewykorzystanie możliwości zagwarantowanej konstytucją a także za odstąpienie od części uprawnień gospodarczych.

W 1828 roku państwa opiekuńcze, wykorzystując narastające spory wewnętrzne, władzę w Rzeczypospolitej Krakowskiej przekazały Komitetowi Epuracyjnemu, złożonemu z wyłącznie posłusznych mocarstwom senatorów. W roku 1830 w trakcie powstania listopadowego wewnętrzna autonomia państwa została czasowo przywrócona a obszar Wolnego Miasta-Państwa stał się miejscem wsparcia i korytarzem powstańczym między trzema zaborami oraz ostoją dla powstańczych uciekinierów. W 1833 roku państwa opiekuńcze narzuciły miastu nową konstytucję, która prawie zupełnie ograniczyła wpływ mieszkańców na losy swojego państwa; odebrano również prawo do wolnego handlu. W roku 1836 rozpoczęła się okupacja Krakowa przez wojska austriackie, zakończona w 1846 Powstaniem Krakowskim. Po zdławieniu powstania 16 listopada 1846 roku ziemie Rzeczpospolitej Krakowskiej zostały formalnie włączone do Austrii.



















Wielkie Księstwo (Xięstwo) Poznańskie (1815-1848)

Autonomiczne księstwo powstałe na mocy kongresu wiedeńskiego, wchodzące w skład Prus; w latach 1848-1851 pozostające poza Związkiem Niemieckim.

Kongres wiedeński - konferencja międzynarodowa przedstawicieli szesnastu państw europejskich, trwająca od września 1814 do 9 czerwca 1815 roku w Wiedniu, zwołana w celu rewizji zmian terytorialnych i ustrojowych spowodowanych wybuchem rewolucji francuskiej i wojnami napoleońskimi oraz wypracowania nowych zasad ładu kontynentalnego.

Obszar księstwa obejmował zachodnią część Księstwa Warszawskiego podzielonego między Prusy i Rosję. Ludnością zamieszkującą Wielkie Księstwo Poznańskie (ok. 800 tys.), obok Niemców i Żydów byli głównie Polacy. Deklarowana dwujęzyczność księstwa, która miała zaspokoić narodowe aspiracje wielkopolskich Polaków, nigdy nie była respektowana - od początku istnienia księstwa postępował proces germanizacji ludności polskojęzycznej. Władcą księstwa był król pruski, reprezentowany przez księcia-namiestnika, pełniącego przede wszystkim funkcje reprezentacyjne i honorowe - urząd ten piastował Antoni Henryk Radziwiłł. Nadzór nad administracją państwową, podzieloną na dwie rejencje: poznańską i bydgoską, sprawował mianowany przez rząd w Berlinie naczelny prezes. W roku 1824 powołano Sejm Wielkiego Księstwa Poznańskiego o charakterze doradczym. W skład sejmu wchodzili w znacznej części posłowie wybierani przez właścicieli dóbr ziemskich i miejskich, nieliczni pośrednio wybierani przez mieszkańców gmin wiejskich oraz nieliczni posłowie dziedziczni. Marszałkiem sejmu wybrany został ks. ordynat Antoni Sułkowski z Rydzyny. Pierwsza sesja sejmu miała miejsce w październiku 1827 roku a ostatnia - siódma - w lutym 1845. W 1831 roku poparte przez społeczeństwo polskie powstanie listopadowe dało Prusom pretekst do ograniczenia autonomii Księstwa. M.in. zlikwidowano urząd księcia-namiestnika, podporządkowując księstwo mianowanemu z Berlina prezesowi naczelnemu oraz uległ nasileniu proces germanizacji. W 1848 roku, po powstaniach wielkopolskich z 1846 i 1848 autonomia Wielkiego Księstwa Poznańskiego przestała istnieć, gdy Frankfurckie Zgromadzenie Narodowe przemianowało je na Prowincję Poznańską (Provinz Posen), łamiąc tym samym postanowienia kongresu wiedeńskiego oraz gdy w konstytucji Prus z 5 grudnia 1848 nie znalazł się zapis o jego istnieniu, choć nazwa księstwa pozostała w pełnej tytulaturze królów Prus, a następnie cesarzy niemieckich aż do abdykacji Wilhelma II w 1918 roku.


Opierając się germanizacji na terenach księstwa prężnie działały polskie organizacje, m.in.:

Towarzystwo Naukowej Pomocy dla Młodzieży Wielkiego Księstwa Poznańskiego
- organizacja społeczno-edukacyjna założona w 1841, która fundowała stypendia dla zdolnej i biednej młodzieży;

Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk
- założone w 1857 roku, było niezwykle istotnym elementem w walce o zachowanie polskości Wielkopolski. Dewiza: unguibus et rostro (pazurami i dziobem), odnosiła się do metod koniecznych dla obrony zagrożonej polskiej kultury i nauki, gdzie w przeciwieństwie do pozostałych zaborów nie istniała żadna polska wyższa uczelnia. Towarzystwo początkowo ukierunkowane humanistyczne i artystyczne poszerzyło swoje działanie na nauki ścisłe i przyrodnicze prowadząc regularne prace naukowe. Urządzono laboratorium chemiczne, zaś Wydział Lekarski stał się zaczątkiem Wydziału Lekarskiego późniejszego Uniwersytetu Poznańskiego. Równolegle z pracami naukowymi prowadzono ożywioną działalność wydawniczą i nawiązywano międzynarodowe kontakty naukowe.

Centralne Towarzystwo Gospodarcze dla Wielkiego Księstwa Poznańskiego
- społeczno-ekonomiczna organizacja polskich ziemian założona w 1861, której celem było propagowanie nowoczesnych metod rolniczych w uprawie ziemi i hodowli. CTG zajmowało się także organizowaniem rynku artykułów rolno-spożywczych oraz rekrutacją robotników rolnych;

Towarzystwo Czytelni Ludowych
- organizacja oświatowa założona w 1880 r. działająca w Wielkopolsce, na Pomorzu, Warmii i Mazurach oraz Śląsku, która kontynuowała działalność organizacji Towarzystwo Oświaty Ludowej zlikwidowanej przez pruską policję w 1879 r. Propagowało polską oświatę wśród polskiej ludności, zakładało biblioteki i czytelnie oraz organizowało odczyty.


[źródło: Wikipedia]

GOSPODARKA
LUDNOŚĆ
MAPY
RÓŻNE